Ryszard Cieślak
Biografia
Ryszard Cieślak urodził się 9 marca 1937 w Kaliszu. Po ukończeniu Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Asnyka w Kaliszu podjął studia na Politechnice Łódzkiej, a następnie na Politechnice Krakowskiej. W 1957 roku przerwał studia techniczne i zapisał się na Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie, którą ukończył w 1961 roku. Na ostatnim roku studiów zorganizował protest przeciwko stosowanym w krakowskiej PWST metodom nauczania i sposobowi prowadzenia zajęć.
Pod koniec 1960 (lub na początku 1961) Cieślak został zaproszony przez Jerzego Grotowskiego do opolskiego Teatru 13 Rzędów i został członkiem zespołu aktorskiego Teatru 13 Rzędów 1 października 1961 roku. W zespole pracował aż do jego samorozwiązania w 1984 roku.
W debiucie zawodowym Cieślak wystąpił w Kordianie według Juliusza Słowackiego (premiera 14 lutego 1962) w Teatrze 13 Rzędów, grając połączone role: Pierwszego Wariata, Mefistofela, Grzegorza, Księdza i Imaginacji.
W tym samym roku brał udział w Oratorium robotniczym przygotowanym z inicjatywy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Opolu na 20. rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej w reż. Waldemara Krygiera. Przedstawienie zostało zrealizowane w ramach Estrady Publicystycznej Teatru 13 Rzędów.
Grał potem w Akropolis do słów Wyspiańskiego w realizacji Józefa Szajny i Jerzego Grotowskiego (premiera 10 października 1962), interpretował role Ezawa i Hektora.
1 stycznia 1963 premierę miało widowisko Maski, wyreżyserowane przez Cieślaka w ramach Estrady Publicystycznej Teatru Laboratorium 13 Rzędów (na podstawie tekstów ze zbioru opracowanego przez Zbigniewa Stolarka Czerwone oczy maski).
Cieślak grał następnie w Tragicznych dziejach doktora Fausta Marlowe’a (premiera: 23 kwietnia 1963 w Opolu) w reż. Jerzego Grotowskiego, wcielając się w role Wagnera, Waldesa i Benwolia, gdzie zwrócił na siebie uwagę sceną szaleństwa Benwolia.
W 1964 roku w przedstawieniu Studium o Hamlecie (premiera: 17 marca 1964 w Opolu) opartym na tekstach Szekspira i Wyspiańskiego (reż. Jerzy Grotowski) interpretował między innymi role Ducha Ojca i Rozenkranca oraz pełnił funkcję asystenta reżysera.
W 1965 Teatr Laboratorium przeniósł się do Wrocławia. Po realizacji Studium o Hamlecie rozpoczyna się okres bliskiej i intensywnej współpracy Cieślaka i Grotowskiego związany ze spektaklem Książę Niezłomny Calderona–Słowackiego (rola Don Fernanda, premiera 25 kwietnia 1965). Jej efektem była wielka, legendarna kreacja, stanowiąca pierwszą realizację aktu całkowitego. Prezentacje przedstawienia w czasie występów zagranicznych Teatru Laboratorium w drugiej połowie lat 60. zapewniły Cieślakowi międzynarodową sławę i status ikony współczesnego teatru. Jego pozycję umacniał też udział w prowadzonych przez Grotowskiego pokazach pracy i kursach warsztatowych (m.in. w Nancy 1–2 maja 1965; Holstebro 15–30 sierpnia 1966; Londyn 1–10 sierpnia 1966 – kurs dla zespołu Royal Shakespeare Company realizującego pod kierunkiem Petera Brook aspekt sztuki US; Nowy Jork 6–30 listopada 1967 czy Aix-en-Provence 15 kwietnia – 2 maja 1968).
W latach 1967–1969 wraz z całym zespołem brał udział w pracach nad Ewangeliami, w których kreował Umiłowanego oraz nad Apocalypsis cum figuris (stworzył swą kolejną legendarną rolę – Ciemnego). Premiera: 19 lipca 1968 roku w Instytucie Badań Metody Aktorskiej – Teatr Laboratorium we Wrocławiu, a oficjalna otwarta premiera 11 lutego 1969 roku. Po występach Teatru Laboratorium w Stanach Zjednoczonych jesienią 1969, Cieślak został uznany przez nowojorskich krytyków najwybitniejszym aktorem teatru off-Broadway roku 1969.
W latach 70. Cieślak wraz z Grotowskim i resztą zespołu prowadził poszukiwania parateatralne. Cieślak stopniowo obejmował funkcję lidera przygotowanych doświadczeń dramatycznych przeznaczonych dla większej grupy osób, także z zewnątrz, nazywanych początkowo Large Special Project, a później Special Project – pierwsza realizacja noszącego tę nazwę „stażu parateatralnego” miała miejsce między 20 listopada a 4 grudnia 1974 w Brzezince.
W 1981 roku, już bez udziału Grotowskiego, kierował pracą nad kreowanym zbiorowo ostatnim przedstawieniem Laboratorium Thanatos polski. Inkantacje. Równolegle rozwijał współpracę z europejskimi, amerykańskimi i kanadyjskimi ośrodkami teatralnymi.
Od roku 1982 pracował głównie za granicą, prowadząc liczne kursy i warsztaty teatralne oraz kierując projektami teatralnymi. Był także czynny jako reżyser, realizując kolejno spektakle: Aleph. Impressioni da un Inferno (Pontedera, Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale, 3 maja 1983); Vargtid… (Århus, Teater Akademi, 5 września 1983), Desarraigo (El Teatro Municipal de Albacete, 8 września 1984), Peer Gynt Ibsena (Århus, grupa Kimbri, 26 grudnia 1987), Mój biedny Fiedia wg wspomnień Anny Dostojewskiej (Paryż, Théâtre de l’Epée, pokazy 9–11 kwietnia 1987) i Ash Wednesday wg Na dnie Gorkiego (Experimental Theatre Wing New York University, 25 stycznia 1990).
Współpracował także z Peterem Brookiem, brał udział w pracach międzynarodowego zespołu realizującego przedstawienie Mahabharata (inne języki), w którym kreował rolę niewidomego władcy Dhritarashtry (od 1985 do 1988 roku), prowadził staże teatralne w ośrodkach teatralnych i na uniwersytetach amerykańskich i europejskich. Od września roku 1989 był zatrudniony jako visiting professor w New York University Tisch School of Arts. Uznawany za wzorcowego aktora Grotowskiego, był rzeczywiście uosobieniem jego twórczego podejścia do aktorstwa, wykorzystującego proces głębokiej i zarazem czynnej introspekcji jako podstawę do stworzenia precyzyjnej struktury organicznych działań aktorskich o charakterze transgresji.
Współpracował także z Odin Teatret. Fragmenty treningu aktorskiego w Danii (Holstebro) zostały zarejestrowane w filmie Training at Grotowski’s Laboratorium in Wroclaw (reż. Torgeir Wethal) z udziałem młodych aktorów Odin Teatret, w roli nauczyciela/instruktora wystąpił Ryszard Cieślak.
Wystąpił w filmach Rodacy (reż. Barbara Lisowska, 1962), Rekolekcje (reż. Witold Leszczyński, 1977) oraz The Mahabharata (reż. Peter Brook, 1989). Był bohaterem filmów Krzysztofa Domagałika „Aktor całkowity. Wspomnienie o Ryszardzie Cieślaku (1937–1990)” z 1994 i Karola Radziszewskiego „Książę” (2014). Znalazł się także w filmie dokumentalnym Johna Musillia „The Body Speaks”. Aktora Teatru Laboratorium poproszono o skomentowanie fragmentów dokumentu „Trening Teatru Laboratorium” będącego zapisem treningu aktorskiego dokonwanego w Danii w 1971 roku.
Kordian (13 lutego 1962, Opole) Akropolis (10 października 1962, Opole) Tragiczne dzieje doktora Fausta (23 kwietnia 1963, Opole) Studium o Hamlecie (17 marca 1964, Opole) Książę Niezłomny (25 kwietnia 1965, Wrocław) Ewangelie (1967) Apocalypsis cum figuris (pokaz zamknięty: 19 lipca 1968; otwarta premiera: 11 lutego 1969)
Maski, widowisko (1 stycznia 1963)
Aleph. Impressioni da un Inferno (Pontedera, Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale, 3 maja 1983)
Vargtid… (Århus, Teater Akademi, 5 września 1983)
Desarraigo (El Teatro Municipal de Albacete, 8 września 1984), współpraca z reżyserką Marią Isabel González Múñoz
Peer Gynt Ibsena (Århus, grupa Kimbri, 26 grudnia 1987)
Mój biedny Fiedia wg wspomnień Anny Dostojewskiej (Paryż, Théâtre de l’Epée, pokazy 9–11 kwietnia 1987)
Ash Wednesday wg Na dnie Gorkiego (Experimental Theatre Wing New York University, 25 stycznia 1990)
Kierownik prac Thanatos polski. Inkantacje (próby otwarte od 28 lutego 1981)
Instytut im. Jerzego Grotowskiego Jerzy Grotowski Teatr 13 Rzędów Teatr Laboratorium teatr ubogi
Instytut im. Jerzego Grotowskiego Jerzy Grotowski Teatr 13 Rzędów Teatr Laboratorium
Jerzy Grotowski Teatr 13 Rzędów Teatr Laboratorium teatr ubogi
↑Zob. Fotografię rzeźby nagrobnej, [w:] Agnieszka Sural: Kim jest autor nagrobka Kieślowskiego?
↑Kordian[online], grotowski.net[dostęp 2019-06-06](pol).
↑Oratorium robotnicze[online], grotowski.net[dostęp 2019-06-06](pol).
↑Estrady Publicystyczne[online], grotowski.net[dostęp 2019-06-06](pol).
↑Plakat 25[online], grotowski.net[dostęp 2019-06-07](pol).
↑Ryszard Cieślak (1937–1990). Kalendarium życia i twórczości, „Notatnik Teatralny”, 1995.
↑Thanatos polski. Inkantacje[online], grotowski.net[dostęp 2019-06-06](pol).
↑Rodacy[online], FilmPolski[dostęp 2019-06-06](pol).
↑Fototeka[online], Fototeka[dostęp 2019-06-06](pol).
↑KrzysztofK.DomagalikKrzysztofK., Aktor Całkowity. Wspomnienie o Ryszardzie Cieślaku (1937–1990), [w:] film biograficzny 66 min. [online], Film Polski, 1994[dostęp 2010-02-15](pol.).
↑The Prince: Karol Radziszewski[online], karolradziszewski.com[dostęp 2019-06-06][zarchiwizowane zadresu2019-06-09].
↑Ryszard Cieślak, 1989. Fot.
↑Ryszard Cieślak na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”.